maandag 22 mei 2017

En toch met open armen ontvangen!

Sommige films blijven na het zien in het hoofd hangen. Zoals de documentaire “Astral” van Proactiva Open Arms. Over een thema, waarop recent in ons land de kabinetsformatie is stukgelopen. Een film die inspeelt op noties als ‘humaniteit’ en ‘barmhartigheid’. En dan gaat het over vluchtelingen.


Het is 2015. Langs de territoriale wateren voor de kust van Libië vaart een zeiljacht, de “Astral”. Ogenschijnlijk een luxe vaartuig, maar bij nadere beschouwing meer een Spartaans ingerichte vissersboot, waarvan de bemanning klaar zit om de vis binnen te halen.
En dan roept een van de bemanningsleden, loerend door een verrekijker, in het Spaans: “Daar komt iets aan!

Brightlands Inspiration Cinema
Aan het einde van de werkdag zitten we te kijken in het auditorium Arthur van Center Court, het centrale gebouw op Brightlands Chemelot Campus. Dit is de eerste filmvertoning vanuit een nieuw campusinitiatief: Brightlands Inspiration Cinema. Het idee om juist deze film te vertonen komt voort uit een andere community op de campus, Café Latino, waar campusbewoners met een Spaanse of Latijns-Amerikaanse achtergrond elkaar ontmoeten.

De Astral is in gebruik bij de Spaanse organisatie Proactiva Open Arms, die zich inspant om vluchtelingen voor de Libische kust te redden. Zodra de zee enigszins kalm is, vertrekken namelijk allerlei vaartuigen vanuit Libië, volgeladen met vluchtelingen die voor de overtocht naar Europa honderden euro’s hebben neergeteld, geld dat ze eigenlijk niet kunnen missen. Ze gaan aan boord zonder bagage, want dat kost passagiersplaatsen.

De film laat zien hoe berooide mensen van grote rubberboten worden gehaald. Vooral mannen, maar ook vrouwen en kinderen, enkele baby’s zelfs. Uit hun ogen straalt een mengeling van angst en opluchting. De vluchtelingen worden aan boord van de Astral genomen of herverdeeld over de boten van andere reddingsorganisaties. Op één dag in 2015 was de Astral betrokken bij de redding van maar liefst 3.500 vluchtelingen.
De rubberboten blijven voor lijk in zee liggen, prooi van aasgieren in de vorm van piraten die uit zijn op de buitenboordmotoren en het rubber – voor het geld. Waarom niet afzinken? Omdat je dan ruzie krijgt met zwaarbewapende sujetten, met wie je geen ruzie wilt.

Aan boord van de Astral krijgt een van de vluchtelingen een kaart van de Middellandse Zee voorgeschoteld: “Wijs eens aan waar we zijn?” Hij wijst ergens in de buurt van Griekenland. Hij schrikt zichtbaar als hem wordt gewezen dat hij zich nog vlak voor de kust van Afrika bevindt.
En die schrik is terecht, want zonder de redding door de Astral wachtte hem en al die anderen op die rubberboten een zekere dood op de grote Middellandse Zee.

Tegenhouden
Twee dingen uit de film vielen mij op. Om te beginnen de uitspraak dat wij in Europa die vluchtelingen niet kunnen tegenhouden, al dirigeren we onze hele marine naar de Middellandse Zee. Mensen zullen wegen zoeken én vinden om de reis te maken.
Of beter gezegd: af te maken. Want voordat zij Libië hebben bereikt, hebben ze er al een hele reis vol ontberingen op zitten. Ze zijn ondervoed, bestolen, bedreigd, afgeranseld, bedrogen. Bijna onbeschermd hadden ze te lijden van hitte en koude. En menige vluchteling werd ongestraft vermoord.
En als ze eindelijk in Libië aankomen, vallen ze in handen van groepen die het zelden goed met hen voor hebben. Wat ze nog aan bezittingen hebben overgehouden wordt hen ook afgenomen, inclusief het paspoort. Ze worden opgesloten, als slaaf te werk gesteld en gemarteld. Enkelen slagen erin het geld bijeen te schrapen dat nodig is om de oversteek naar Europa te bekostigen, waarbij ze zich aan mensensmokkelaars overleveren.

Ze zijn afkomstig uit grote delen van Azië en Afrika, gebieden waar het leven tot een absurditeit is verworden door oorlog, stammentwisten, terrorisme, droogte, schrijnende armoede, politieke ontwikkelingen en andere rampspoed.
Een concreet voorbeeld is Zuid-Soedan. Daar zijn grote gebieden die lijden onder ernstige hongersnood, gevolg van gewapende strijd. Boeren zijn gevlucht en laten hun land onbewerkt achter. De inwoners zijn afhankelijk van buitenlandse hulp en niet in staat iets nieuws op te bouwen.

In dit verband is een veelgemaakte opmerking dat het hier vooral om economische vluchtelingen gaat. Ten dele klopt dat, maar daarbij moet meteen gezegd worden dat de verschillen in welvaart tussen het rijke Westen en het arme Zuiden ronduit schokkend zijn. De relatieve rijkdom die in Europa in het verschiet ligt, wordt door de migranten tijdens hun odyssee in constant levensgevaar en pas na lange tijd héél misschien bereikt. Wie met dit vooruitzicht op pad gaat, wordt niet alleen gemotiveerd door een positief vooruitzicht, maar ook door volkomen uitzichtloosheid.

Met welke motivatie dan ook, men komt. En men komt in groten getale. Een miljoen vluchtelingen staan in Libië klaar om bij de eerste gelegenheid die wordt geboden de oversteek naar Europa te maken. In de eerste vier maanden van 2017 arriveerden er zo 37.500 migranten in Italië.
De onmacht om deze mensen tegen te houden verhinderde in Den Haag de vorming van een nieuw kabinet. Gemakkelijke oplossingen zijn er niet. Zo zijn afspraken als met Turkije in Libië niet mogelijk, omdat er geen centrale regering is.

Beloofde Land
Een tweede ding dat mij opviel, is dat Europa door de vluchtelingen vaak als het Beloofde Land wordt aangeduid. Dit is een Bijbels begrip. Wie de herkomst nagaat, kan meer of minder alarmerende scenario’s schilderen. Ik zal de grondverf voor je aanbrengen.

God beloofde aartsvader Abraham een rijk nageslacht, maar drie generaties na hem bevond dat nageslacht, de Israëlieten, zich in een vreemd land, Egypte. De Israëlieten waren gevlucht voor hongersnood. (Of waren zij economische vluchtelingen avant la lettre?) De situatie in Egypte, dat werd geregeerd door farao’s, de dictators van die tijd, verslechterde en onder leiding van Mozes trokken ze als één volk weg, de Exodus.

De Israëlieten reisden naar het land van de Kanaänieten, een gebied dat we nu aanduiden als Israël. En hier komt de analogie met de vluchtelingen naar Europa om de hoek: zij trokken naar het Beloofde Land. Dit land, tussen de Nijl en de Eufraat, gaf de Heer hen (Jozua 1 : 2), de inlossing van een oude belofte aan Abraham (Genesis 15 : 18).
Ook voor de Israëlieten was het een tocht vol ontberingen, die lang duurde. Ze verbleven namelijk in de woestijn, net zo lang totdat een hele generatie was gestorven. Maar evenals veel vluchtelingen hun Beloofde Land (Europa) weten te bereiken, bereikte het volk Israël uiteindelijk hun Beloofde Land.
Dat land gaf zich niet zonder slag of stoot gewonnen. Een lange strijd om het bezit ervan volgde. Met steun van de Heer wonnen de Israëlieten. Ze maakten korte metten met de oorspronkelijke inwoners van het land, een passage die de Bijbel voor sommigen tot een verwerpelijk boek maakt.

Veel van de Joden, de Israëlieten van tegenwoordig, leven in de Diaspora, oftewel buiten Israël. Maar Israël blijft voor hen het Beloofde Land. Ik denk dat we ervan uit moeten gaan dat de vluchtelingen van nu hun verblijf in Europa niet als Diaspora ervaren. En dat ze niet hun oorspronkelijke vaderland als het Beloofde Land zien, maar Europa. De migranten zullen – naar analogie van de Israëlieten – geen korte metten met ons zullen maken, wel zullen ze hun plaatsje in onze samenleving opeisen.

Recht op leven
De vrijwilligers die meewerken aan Proactiva Open Arms weten dat de toekomst van de vluchtelingen na hun redding uiterst ongewis blijft. Hun narigheid krijgt bij aankomst in Europa nog geen einde. De cynische vraag is daarom: waarom zou je dan zoveel inspanning plegen om hen te redden? Het antwoord is onthutsend simpel: om levens van mensen te behouden, omdat dit het meest basale mensenrecht is.

Het bleef stil in de zaal toen de film was afgelopen.

Meer informatie over Proactiva Open Arms: www.proactivaopenarms.org/en (je kunt er ook doneren).