maandag 1 mei 2017

De rijkdom aan geuren

Laatst kocht ik voor mijn vrouw een flesje eau de toilette. Terwijl dit keurig voor mij werd ingepakt, bedacht ik dat er dus winkelketens floreren op basis van geuren. Dat er een geur- en smaakstoffenindustrie bestaat. En dat er op Brightlands Chemelot Campus een bedrijf is dat daarin succesvol actief is.


Laboratorium van Isobionics
Foto Dols Fotografie

Ongestructureerde rijkdom
Met de regenboog biedt de natuur inzicht in kleuren. Voor windkracht hebben we de schaal van Beaufort. Voor de elementen in ons universum kunnen we terugvallen op Mendelejev’s periodiek systeem. Maar geuren zijn blijkbaar zo gecompliceerd, dat hiervoor geen goed overzicht voorhanden is. Ik vond een “wiel van geuren” (hieronder), maar dat doet volgens mij onvoldoende recht aan de rijkdom aan geuren in onze omgeving.

Wiel van geuren

Het plezier van geuren
Geuren hangen rond dingen en mensen, in parken en bossen, in gebouwen, bewust aangebracht in winkels, als marketingtool.
Geuren geven een prettig gevoel.

Volgens het ‘wiel’ vind je geuren in parfums, eaux des toilettes en after shaves. Verder zitten er geuren in wasmiddelen en in allerhande drogisterij-artikelen en dranken. Hierbij gaat het meestal om geuren van plantaardige oorsprong, vooral bloemen. In mijn tuin staat een lavendel , type “Parfum de Nature”.
De samenstelling van parfums is grosso modo bekend, waarbij de kenners een onderscheid maken tussen topnoten, hartnoten en basisnoten. En dan nemen we ingrediënten waar als mandarijn, citroen, bramen, meloen, brood, roos, heide, kamperfoelie, kamfer, basilicum, hooi, kaneel, koffie, laurier, chocolade, karamel, dennen, bamboe, allerlei harsen en daarnaast dierlijke geuren.

Parfumproducenten voegen daar hun poëtische omschrijvingen aan toe, zoals: “Een prikkelende blend met houtachtige noten, omhuld met een suède akkoord”. Of: “Een ode aan de gardenia, van de tedere eerste bloesems tot de verslavende rijke geur bij volle bloei”. Alsmede verleidelijke flacons en een premium prijsstelling.

Vrijwel alle voedingsmiddelen hebben een geur. Het beoordelen van de geur is een vast onderdeel van wijn- en whiskyproeverijen: "Deze whisky heeft de geur van een oud zadel in een Engelse paardenstal."
Logischerwijs liggen geur en smaak dichtbij elkaar. Geur verfijnt de smaakbeleving.

Geuren hangen rond gebieden: de uienvelden in Flevoland, de lavendelvelden in de Provence, de kruidnagels van Zanzibar, een haardvuur van cederhout in Canada. En hele volken dragen een geur met zich mee.

Geuren dringen via een open zenuw direct tot in je hersenen door. Geen wonder dat geuren bepaalde herinneringen kunnen oproepen. Zonder het spul bij de hand te hebben weet ik dat ik de reuk van wapenolie meteen zal herkennen en dat die mij zal terugvoeren naar de tijd dat ik mijn militaire dienstplicht vervulde.
En de geur van Zwitsal babyzalf voert mij terug naar de tijd dat onze kinderen in de luiers lagen – om in die context van andere geuren maar te zwijgen.

Een penetrante geur
In tegenstelling tot kleuren zijn er naast aangename ook onaangename geuren – en hier faalt het ‘wiel van geuren’. Een spruitjeslucht is spreekwoordelijk voor kleinburgerlijkheid. Een penetrante geur is zelden aangenaam. Connotaties met onaangename geuren treffen we aan in spreekwoorden en gezegden, zoals: “Zachte heelmeesters maken stinkende wonden”.

En er zijn andere associaties. Want hoe zouden de 18e-eeuwse schepen van de Verenigde Oost-Indische Compagnie, beladen met specerijen, geroken hebben? De geur van kolonialisme en uitbuiting – of zoals de oude Romeinen zeiden: "Pecunia non olet”, geld stinkt niet.
En hoe roken de 19e-eeuwse slagvelden die Napoleon veroorzaakte? De geur van dood en verderf.
Of sterker nog: hoe roken de atmo-terroristische aanslagen met mosterdgas in de Eerste Wereldoorlog? En welke geur ging vooraf aan de dodelijke werking van het Xyklon B in de nazi-gaskamers tijdens de Tweede Wereldoorlog?

In de Bijbel krijgen geuren een sacrale betekenis. De oudtestamentische Israëlieten kenden voorschriften voor offers, waarbij zij dieren, zoals runderen, in rook lieten opgaan (Exodus 29). Verder beschikten zij over een reukofferaltaar, waarop reukwerk van welriekende specerijen in rook opging: tot een aangename geur voor de Heere (Exodus 30).
Alhoewel, sacraal? De belangstelling voor barbecueën bewijst dat stervelingen delen in de waardering van dergelijke geuren.

En de geurzin komt voor in de literatuur. In de roman “Het parfum” vertelt de Duitse auteur Patrick Süskind over een persoon met een bovenmenselijk reukvermogen en over de vernietigende gevolgen daarvan, die in de ondertitel “De geschiedenis van een moordenaar” worden aangekondigd.

Isopreen, bouwsteen voor vele natuurlijke geurstoffen

De geurende natuur
Volgens een recent onderzoek van NIOO-KNAW communiceren de micro-organismen in de bodem met elkaar met behulp van vluchtige stoffen, de zgn. terpenen, een soort feromonen. Omdat er zo enorm veel micro-organismen in de grond zitten is het ‘Terpeens’ meteen de meest gesproken taal ter wereld.
Chemisch gezien vormt het molecuul isopreen de basis van terpenen. En daarmee komen wij bij een andere variant daarvan: de isoprenoïden. Hiertoe behoren tal van geurstoffen. En zoals gezegd: in geuren zit handel.




Valenceen en nootkatoon
En Isobionics, gevestigd op Brightlands Chemelot Campus, heeft dat goed in de gaten. Het bedrijf produceert langs natuurlijke weg, met behulp van micro-organismen (waarvan ik niet weet of zij het ‘Terpeens’ beheersen) een aantal geurstoffen, isoprenoïden: valenceen (sinaasappel), nootkatoon (grapefruit), beta-elemeen (gember), beta-bisaboleen (limoen), sandelhout en patchouli. Deze producten vinden bijna moeiteloos hun weg naar de geur- en smaakstoffenindustrie, bijvoorbeeld voor frisdranken.
Kortom, Isobionics laat zich geen limoenen voor citroenen verkopen.



De producten van Isobionics zijn enorm geconcentreerd, er is dus maar weinig van nodig om geur en smaak aan een eindproduct te geven. Bovendien bespaart de productie ervan karrevrachten aan sinaasappelen.

Laatst kocht ik voor mijn vrouw een flesje eau de toilette. Voor moederdag. Ik hoop dat ze het lekker vindt.

Meer informatie over de samenstelling van parfums: www.fragrantica.nl
Meer informatie over terpenen: https://nioo.knaw.nl/nl/pers/de-meest-gesproken-taal-ter-wereld-het-terpeens
Meer informatie over Isobionics: www.isobionics.com.