maandag 17 april 2017

3 Lugubere plaatsen in Zuid-Limburg

Wij beschouwen de doodstraf als een barbaarse wijze van bestraffing, ondanks dat er nog zat landen in de wereld zijn waar gevangenen worden geëxecuteerd. En wie rondkijkt ontdekt dat dichtbij huis ooit misdadigers werden terechtgesteld.

Rembrandt, Elsje Christiaens hangend aan de galg, 1664

In “Een vluchtweg als wandelroute” kun je lezen dat in 1661 de Markies van Argyll werd onthoofd op een ‘prototype’ van de guillotine, de ‘Maiden’. Dat gebeurde in Edinburgh, Schotland.
De échte guillotine werd, zo leerden we tijdens de geschiedenisles, in de achttiende eeuw op grote schaal ingezet tijdens de Franse Revolutie, waarbij de elite van die tijd letterlijk een kopje kleiner werd gemaakt.

Mocht je nu denken, dat de executie een buitenlands fenomeen is, dan heb je het mis. In Zuid-Limburg vond ik drie locaties waar in de achttiende eeuw een galg in bedrijf was:
  1. Tussen Sittard en Geleen
  2. Bij Sweikhuizen
  3. Bij Margraten.
Locatie galg tussen Sittard en Geleen

Galg tussen Sittard en Geleen
Halverwege de Veeweg, een fietspad dat de Sittardse wijk Sanderbout verbindt met de Geleense wijk Lindenheuvel, staat een memoriekruis, een beetje verscholen in het groen. Dit monument herinnert eraan dat op die plaats in 1751 tien bokkenrijders uit Geleen en omgeving werden opgehangen.

Bokkenrijders
De bokkenrijders waren dieven, afpersers en plegers van gewelddadige berovingen, die in de achttiende eeuw in Nederlands Zuid-Limburg en omgeving actief waren. Boerderijen en pastorieën op het platteland waren hun doelwit.
Door die slechte reputatie kreeg het verschijnsel bokkenrijders legendarische proporties, onderdeel van de Limburgse volkscultuur. Het rijden op een bok wordt al eeuwenlang geassocieerd met de duivel. De bende gebruikte de benaming waarschijnlijk om de bevolking te beangstigen – terrorisme avant la lettre.

Veel van de circa 1.200 beschuldigden en ongeveer 500 veroordeelden waren waarschijnlijk onschuldig. De meeste bekentenissen werden afgedwongen door middel van martelingen. De veroordelingen – meestal de doodstraf – waren het resultaat van schijnprocessen, die vergeleken kunnen worden met de heksenprocessen in Europa tussen 1450 en 1750.

Locatie galgenveld Danikerberg bij Sweikhuizen

Galgenveld Danikerbos
Aan de rand van het Danikerbos heb je een mooi uitzicht op het dorpje Sweikhuizen, het ‘balkon van Geleen’. Er is daar een wandelpad en een mountainbikeroute. Een houten monument herinnert aan de lugubere bestemming van enkele eeuwen geleden: een galgenveld.

Op dit galgenveld stonden naast de galg één of meer wurgpalen en een rad op een paal. Na de executie werd het lichaam verbrand of aan de dwarsbalk van de galg gehangen, zodat deze vrij was voor de volgende veroordeelde. Ter afschrikking bleven de lijken daar een tijdlang hangen. Justitie voerde de straffen theatraal uit, zodat een voorbijganger de begane misdaad kon afleiden. Had iemand suïcide gepleegd, dan werd hij aan één been opgehangen. Een voortvluchtige hing men in ‘effigie’. Hiertoe voorzag men een pop van stro met kleren van de voortvluchtige, waarna ophanging aan de galg plaatsvond. “They’re selling postcards of the hanging,…” zong Bob Dylan in Desolation Row.

 Locatie “De Galling” bij Margraten

“De Galling” bij Margraten
Aan een landweg ten zuiden van Margraten vinden we een wegkruis dat herinnert aan de executie door ophanging van Anthoon Overkooren en Leonard Eijssen (aka Lein van Nuth). Deze afgelegen plek wordt “De Galling” genoemd en de twee heren waren veroordeeld als bokkenrijders. Zij werden verdacht van een inbraak met geweldpleging op de pastorie van Margraten op 21 november 1774.
In die nacht werd pastoor Joseph Brandt gewekt door gebonk op de deur van ongeveer 25 bandieten. Hij slaagde erin naar de klokkentoren te sluipen en begon de kerkklok te luiden. De boeven sloegen op de vlucht. In de keuken van de pastorie vond men de huishoudster, bewusteloos en met de handen gebonden. Uit de keukenkast was al het tin en koper verdwenen en er waren andere voorwerpen ontvreemd.
Meer dan een jaar later werden Overkooren en Eijssen voor de overval opgepakt.

Op 6 november 1776 werden Overkooren en Eijssen vanuit hun gevangenis in Maastricht resp. Amstenrade op een kar naar het schepenhuis in Margraten vervoerd. Daar moesten de veroordeelden knielen en werd door de secretaris het vonnis voorgelezen. Aansluitend ging het verder naar de executieplaats waar beiden werden opgehangen in het bijzijn van het college van schout en schepenen. Na de executie werden de lichamen met een ijzeren ketting aan de galg vastgemaakt en tentoongesteld.

Woonplaats van Geerling Daniëls

Aan de executie ontkomen
Enkele bekende bokkenrijders waren Gabriël Brühl (opgehangen in 1743), Joseph Kirchhoffs (opgehangen in 1772) en Joannes Arnold van de Wal (aka Nolleke van Geleen; opgehangen in 1789).

Tot dit illustere gezelschap behoort ook Geerling Daniëls. Hij werd in 1696 geboren in Wolfhagen en trouwde in 1727 met Anna Winckens. Van 1730-1743 en van 1749-1751 was hij lid bendelid, het laatst als onderkapitein. Op 21 januari 1751 werd hij in Gulpen gearresteerd en gedetineerd in Kasteel Terborgh. Op 28 januari stierf aan de gevolgen van twee zelf aangebrachte steekwonden.
Zou hij geweten hebben welk tragisch einde hem te wachten stond en nam hij daarom zijn lot in eigen hand?

Volgens de overlevering woonde Daniëls in Schinnen, op de plaats waar tegenwoordig het landhuis “Lijsterhof” staat. Voor de liefhebber: dit huis staat te koop voor bijna € 800.000.

In Nederland werd in 1860 voor de laatste keer een executie voltrokken; in 1870 werd de doodstraf afgeschaft.

Vraag: wie kent er nog een locatie (in Zuid-Limburg) waar ooit een galg heeft gestaan?

Een mooie wandeling langs “De Galling” bij Margraten is de route “Banholt” van 10 km, opvraagbaar via Wandelgidszuidlimburg: www.wandelgidszuidlimburg.com/wandelroutes/085.html.

Een lezer stuurde mij een link naar een literatuurbron over de bokkenrijders: http://www.dbnl.org/tekst/pasi001woes01_01/pasi001woes01_01_0010.php.