maandag 5 december 2016

Een twist tussen België en Duitsland over metaal

Ten zuiden van Vaals lag ooit een halfbakken land: Neutraal Moresnet. Het was een uitvalsbasis voor smokkelaars en criminelen. Een eeuw lang ontzegden België en Duitsland elkaar het recht op dit kleine gebied. Inzet van de twist: een zinkmijn.

Gebouw van zinkmijn Vieille Montagne te Kelmis (1910)

De geschiedenis van Neutraal Moresnet is opgetekend in het boek “Moresnet – Opkomst en ondergang van een vergeten buurlandje” door Philip Dröge (2016).

Het landje Moresnet bestond van 1817-1920. Een piepklein land met Kelmis als hoofdstad, dat samen met België, Duitsland (Pruisen) en Nederland een vierlandenpunt vormde. Het resultaat van een misverstand of slordigheid in de nasleep van de overwinning op Napoleon tijdens de vredesonderhandeling in Wenen.

Al die jaren bleef het landje bestaan doordat de omliggende landen Nederland (na 1830 België) en Pruisen het niet eens konden worden over de verdeling van het gebied, want aan welk land zou de winstgevende zinkmijn toevallen?

Sint Rochuskapel nabij Kelmis

Moresnet was een buitenbeentje in het negentiende-eeuwse Europese bestel.
  • Allereerst vanwege de aanwezigheid van een zinkmijn, waarvan elders in Europa slechts één andere was, in Pruisen. De mijn werd particulier geëxploiteerd in een tijd dat zink een veelgevraagd materiaal was.
  • De oorspronkelijke inwoners van Moresnet hadden geen nationaliteit, want het gebied had niet de status van zelfstandig land, er was geen burgerlijke stand en geen douane. Dit leverde verwarrende situatie op, die door vertegenwoordigers van België en Pruisen moesten worden opgelost. En dat terwijl de zinkmijn personeel uit de omliggende landen aantrok.
  • Moresnet was een vrijplaats voor gespuis dat in de omliggende landen gezocht werden. In combinatie met de zinkmijn leek Moresnet op een boomtown in het Wilde Westen tijdens een gold rush. Moresnet had slechts één politieagent in dienst, een eenvoudige veldwachter. Na zink is jenever het belangrijkste product van Moresnet – accijnsvrij.
  • Moresnet geeft eigen postzegels uit. Aangezien Moresnet niet een écht land is, blijft het bij één serie, een collectors item voor elke postzegelverzamelaars – bestaan zij nog?
  • Alle bijna-overeenkomsten tussen België en Pruisen over een definitieve verdeling van Moresnet verdwijnen bij herhaling in een lade. Want wie krijgt de zinkgroeve?
  • Op enig moment komt er in hotel Bergerhoff, dat sinds 1885 in Moresnet is gevestigd, een casino. Dit casino probeert gokkers uit heel Europa te trekken. De vertegenwoordigers uit België en Pruisen laten orde op zaken stellen en sluiten het casino.
  • Moresnet ontwikkelt zich tot een walhalla voor smokkelaars. Veel luxe producten zijn in Moresnet veel goedkoper dan in Duitsland door het ontbreken van accijns. De plaatselijke douane in niet bij machte de smokkelaars een strobreed in de weg te leggen.
  • Het had weinig gescheeld of in Moresnet was het Centrale Bureau gevestigd van de beweging die de kunsttaal Esperanto bevorderde. Moresnet werd omgedoopt tot Amikejo en kreeg een eigen volkslied in het Esperanto. Uiteindelijk bleef het Centrale Bureau van de Esperanto-beweging in Genève gevestigd.
Kasteel Eyneburg nabij Kelmis

Bij de Vrede van Versailles, na de Eerste Wereldoorlog, komt aan het bestaan van Neutraal Moresnet een eind. Bij het uitbreken van de Grote Oorlog hadden de Duitsers het landje tegelijk met België geannexeerd, maar in 1920 wordt het gebied aan België toegewezen.

Vergeten buurland
Kelmis heet nu La Calamine. Van het mijnbouwverleden is niets meer terug te vinden, geen informatiebordjes, geen monumenten. Waar ooit de mijn was, is nu de garage van de busonderneming Sadar. Alleen de initialen op het gebouw van de mijn, dat nu een beetje vervallen is, verraden de oorspronkelijke bestemming: V.M., Vieille Montagne. En je hebt er nog de Casinostrasse en de Casinoweiher.
Geen wonder dat het landje Moresnet vergeten is.

Kelmis ligt middenin een mooi gebied om te wandelen of fietsen. Dat maakt het de moeite waard om er op bezoek te gaan.

Vraag: wie wil het boek “Moresnet – Opkomst en ondergang van een vergeten buurlandje” van Philip Dröge lezen?
Laat maar weten of je belangstelling hebt. Wie het eerst komt, het eerst maalt.