maandag 22 augustus 2016

Toen as en aarde omhoog werden gebracht

Van sommige historische gebeurtenissen is het eeuwen later nog interessant de datum te weten. Zo vond op 24 augustus 79 de fameuze uitbarsting van de Vesuvius plaats. Steden als Pompeï en Herculaneum werden volledig bedolven. Plinius de Jongere is onze ooggetuige.

Forum, Pompeï, met in de verte de Vesuvius

Italië telt ongeveer dertig vulkanen, waarvan de Vesuvius, de Etna en de Stromboli het bekendst zijn. Dat vooral de Vesuvius zeer gevaarlijk is, bleek in het jaar 79, toen de vulkaan op een explosieve wijze tot uitbarsting kwam. Pompeï, Stabiae, Oplontis en Herculaneum werden compleet bedolven. Eeuwen later werden deze plaatsen opgegraven en nu zijn het toeristische attracties.

Pompeï
De opgravingen van Pompeï liggen aan de rand van de stad van 25.000 inwoners die tegenwoordig nog die naam draagt. Sinds het midden van de achttiende eeuw is hier een enorm complex aan ruïnes uitgegraven. Ze geven een prachtig beeld van het leven in de Romeinse tijd, een leven dat plotseling tot stilstand kwam.
Hoewel, plotseling… In het jaar 62 was de stad al door een aardbeving ernstig beschadigd geraakt.

Tussen de bouwvallen door zie je in de verte steeds de vulkaan die in 79 de schade aanrichtte, rustig en sereen als de vermoorde onschuld.

Plinius de Jongere (62-ca. 113) beschreef in brieven aan de geschiedschrijver Tacitus (56-117) hoe de ramp met de Vesuvius zich in 79 voltrok en hoe zijn oom, Plinius de Oudere (omstreeks 24 geboren) daarbij om het leven kwam. Het motto van Plinius de Oudere was: vita vigilia est (het leven is: wakker zijn). Hij sliep dan ook zo weinig mogelijk om te voorkomen iets van het leven te missen.

Plinius de Jongere:
Op 24 augustus om ongeveer één uur 's middags wijst mijn moeder erop,
dat er een wolk met ongewone grootte en uiterlijk verscheen.

Overzicht van Pompeï

Aan de rand van het complex, bij de Porta Vesuvio heb je een mooi uitzicht over de opgravingen van Pompeï met in de verte de Monte Faito.

Plinius de Jongere:
Intussen lichtten uit de berg de Vesuvius op meerdere plaatsen zeer brede vlammen
en hoge branden op, waarvan de gloed en de helderheid door het duister
van de nacht werd geaccentueerd.

Straatbeeld van Pompeï

Theater van Pompeï

Het grote theater van Pompeï (er is ook een klein theater) bood plaats aan 5000 personen. Erachter zie je de barakken van de gladiatoren.

Plinius de Jongere:
Aan de landzijde spleet de zwarte en huiveringwekkende wolk, gebroken
door kronkelende en sidderende flitsen van brandend gas, open in lange figuren
van vlammen; die waren gelijk aan, maar nog groter dan bliksemflitsen.

Thermopolium, Pompeï

Een thermopolium is een plaats waar eten werd verkocht, het is de toenmalige variant op de snackbar – fastfood is van alle tijden. Je vindt deze voorzieningen op verschillende plaatsen in Pompeï en Herculaneum.

Plinius de Jongere:
En niet veel later daalde die wolk af naar de aarde, bedekte de zee; hij had Capri omhuld
en aan het oog onttrokken, evenals de landtong van Misenum.

Amforen in Pompeï

 Fresco “Venus in de schelp”, Pompeï

Overzicht van Herculaneum, met de Vesuvius op de achtergrond

Herculaneum
Herculaneum is een stuk compacter dan Pompeï, maar de gebouwen, vooral de houten onderdelen zijn er beter bewaard gebleven, nadat de stad in 79 door een dikke laag hete modder was bedolven.

Straatbeeld van Herculaneum

Plinius de Jongere:
Er viel een asregen, maar nog niet dicht. Ik keek om: een dikke nevel bedreigde ons in
de rug en achtervolgde ons als een over de aarde uitgegoten vloed. …  Men hoorde
het gejammer van vrouwen, het geschrei van kinderen, het geschreeuw van mannen.

Thermen van Herculaneum

Mozaïek, Herculaneum

Bas-reliëf, Herculaneum

Bij veel kunst in Pompeï en Herculaneum gaat het om kopieën. De originelen en de meer verfijnde kunstwerken worden veilig tentoongesteld in het Museo Archeologico Nazionale in Napels.

Plinius de Jongere:
Het werd iets lichter, maar wij hielden het niet voor daglicht, maar voor een
bewijs van naderend vuur. Het vuur bleef gelukkig op een afstand; maar er
kwam opnieuw duisternis en weer as, veel en dicht. Wij moesten telkens opstaan
en die afschudden, anders waren wij eronder bedolven en door
het gewicht doodgedrukt.

Verkoolde deur, Herculaneum

Dat we hier niet te maken met zomaar ruïnes, maar met wat overbleef na een alles verzengende stortvloed kun je zien aan de verkoolde restanten van een deur.

Slachtoffers van de vulkaanuitbarsting, Herculaneum

En het is op dramatische wijze te zien aan de skeletten van de slachtoffers, die nu nog in Herculaneum te vinden zijn.

Plinius de Jongere:
Eindelijk verdunde zich de dichte damp en loste zich op als in rook of nevel;
weldra kwam het daglicht en scheen zelfs de zon, maar vaal, als
bij een zonsverduistering.

De krater van de Vesuvius

Vesuvius
Wij wilden met eigen ogen vaststellen of de Vesuvius (1181 m) een bedreiging zou kunnen vormen voor ons verblijf in Italië. Wat blijkt: de vulkaan is een business model. Je kunt met een touringcar vanuit Pompeï of Herculaneum naar de berg afreizen, tegen betaling uiteraard. Wij reden zelf de berg op en dat betekent dat je op een bepaald moment een kaartje voor het parkeren aan een bospad moet kopen (€ 5). Dan volgt voor € 2 per persoon een ritje met een shuttle busje; het alternatief is een wandeling van drie kilometer over een nogal saaie asfaltweg, waar alleen de geelbloeiende brem het oog vermaakt. Daarna nog € 10 per persoon voor de toegang tot het Parco Nazionale del Vesuvio.
Dan pas kun je beginnen aan de klim van de kale berg over een stoffig bergpad. Dat kost ongeveer een halfuur en dat gaat in een gezellige optocht – want we zijn niet alleen.

De inspanning wordt beloond als de kraterrand bereikt wordt. Hier kun je letterlijk met je neus boven een vulkaan hangen. Enerzijds valt het wat tegen, anderzijds is het geruststellend dat er – zo te zien – geen teken is van vulkanische activiteit. Toch zien we niemand vanaf de rand in de krater afdalen (al kan dat met een ervaren gids).

Uitzicht van de Vesuvius op de Golf van Napels

Met je rug naar de krater heb je een mooi uitzicht over de Golf van Napels: het eiland Capri, het schiereiland van Sorrento, de dichtbebouwde vlakte langs de vulkaan, de stad Napels en de eilanden Procida en Ischia.
Ons uitzicht wordt enigszins belemmerd door een bosbrand op de flanken van de berg. Een blusvliegtuig vliegt constant heen en weer tussen de zee en de brandhaard.

Ik vraag me af welke verzekering de schade dekt, mocht de vulkaan als in het rampjaar 79 opnieuw tot uitbarsting komen. De laatste uitbarsting van de Vesuvius was in 1944, het is dus geen dode vulkaan.

Lees de brieven van Plinius de Jongere aan Tacitus: http://www.koxkollum.nl/plinius/PliniusVI16.htm en http://www.koxkollum.nl/plinius/PliniusVI20.htm
Lees over Italië ook “Hoe wij ons citroenen lieten verkopen” en “Waarom we het hogerop zoeken”.