maandag 29 augustus 2016

Drie activiteiten die het menselijk bestaan de moeite waard maken

De oude Grieken maakten een onderscheid tussen drie menselijke activiteiten: arbeiden, werken en handelen. Het handelen is verbonden met het publieke leven, met de politiek. En daarvoor luidt het gezegde: ‘Alles is politiek’.

Hannah Arendt (1906-1975)

Enkele maanden geleden heb ik een lezersonderzoek uitgevoerd (nogmaals bedankt voor het invullen van de vragenlijst), waarvan ik de resultaten presenteerde in “Wat uit onderzoek is gebleken”. Ik vroeg onder andere welk onderwerp ik liever zou laten rusten. Dat onderwerp bleek te zijn: politiek.
Op die uitkomst wil ik graag terugkomen.

De menselijke conditie
In “The Human Condition” (“De menselijke conditie”, 1958) maakt de filosoof Hannah Arendt, in navolging van de oude Grieken, onderscheidt tussen drie activiteiten, elk met een eigen waarde voor het menselijk bestaan (de vita activa): arbeiden, werken en handelen.


Arbeiden
Arendt legt uit dat arbeiden de activiteit is die correspondeert met het biologische proces van het menselijke lichaam – het in cultuur gebrachte land.

Bij de oude Grieken betekende arbeiden slaaf zijn van de nood. Door anderen aan zich te onderwerpen en met geweld te dwingen (slaven)arbeid te verrichten, konden sommigen zich aan de noodzakelijkheden van het aardse leven bevrijden. Door de slaaf animal laborans te noemen gaven de oude Grieken uiting aan hun minachting voor arbeid.

Alles wat de arbeid produceert is bestemd om bijna onmiddellijk te worden geconsumeerd – het product wordt verbruikt. Arbeid laat niets blijvends achter, alleen: het leven hangt van deze inspanning af.


Werken
Werken is de activiteit die correspondeert met het niet-natuurlijke aspect van het menselijke bestaan – het door mensenhanden gemaakte ding.

Het werk van onze handen, het werk van homo faber brengt een bijna oneindige verscheidenheid van dingen voort, zoals werktuigen en machines. Ze worden gebruikt in plaats van verbruikt; ze zijn duurzaam.
Homo faber treedt op als heer en meester van de aarde, die hij geheel tot werktuig maakt. Daarbij geldt: het doel heiligt de middelen.


Handelen
Handelen is de activiteit die correspondeert met de menselijke conditie van het politieke leven – het politieke lichaam. Dit wordt gekenmerkt door pluraliteit: ieder neemt zijn eigen standpunt in.

Volgens de oude Grieken is het politieke leven (bios politikos) alleen weggelegd voor mensen in vrijheid, dus niet voor de slaven, ambachtslieden en kooplui van die tijd.
Er is bij de oude Grieken een scherp onderscheid tussen het publieke en het private domein, tussen de publieke zaak (handelen) en de zorg voor het dagelijkse bestaan (de privéhuishouding; arbeiden en werken). Het gezinshoofd, de heerser over de huisgemeenschap, was vrij burger die huis en hof kon verlaten en het publieke domein kon betreden. Realiseer je dat het grootste deel van het volk destijds niet vrij was.

Tot de bios politikos behoren volgens de oude Grieken twee activiteiten: handelen (praxis) en spreken (lexis). Door te spreken maakt de mens zich als handelende persoon kenbaar: hij kondigt aan wat hij doet, gedaan heeft en nog van plan is te doen.
De mannen van de daad en de mannen van het woord hebben de hulp nodig van homo faber, namelijk de hulp van kunstenaars, dichters en geschiedschrijvers, van monumentenbouwers en vertellers, omdat zonder hen het enige product van hun activiteit, de rol die zij spelen en het woord dat zij spreken, het moment van handelen of spreken niet zou overleven. Handelen produceert levensgeschiedenissen en door die verhalen op te schrijven of op een andere manier vast te leggen, ontstaan alsnog tastbare producten.

Macht wordt geëffectueerd waar woord en daad geen gescheiden wegen gaan, waar woorden geen leeg gepraat en daden geen gewelddaden zijn, maar waar woorden worden gebezigd om er werkelijkheden mee te onthullen en waar daden zijn gericht op het aanknopen van relaties en het scheppen van nieuwe werkelijkheden. Het alternatief voor macht is geweld.

Vaak is geprobeerd om burgers van het publieke domein te weren, terwijl een heerser de publieke zaken behartigt. Dit betekent de opheffing van de pluraliteit, waarvoor een monarchie, eenmansregering of regelrechte tirannie in de plaats komt. Handelen wordt omgezet in maken, namelijk in geweld (het doel heiligt de middelen). 

De menselijke conditie en mijn blog
Het voornaamste verschil tussen slavenarbeid en moderne, vrije arbeid is dat de arbeider van nu wordt toegelaten tot het publieke domein en volledige burgerrechten bezit. Voor het eerst in de geschiedenis wordt aan arbeiders toegang tot het publieke domein en gelijke rechten verleend.

Politiek is niet langer een zaak van de elite, zoals bij de oude Grieken. Iedereen heeft stemrecht en met een referendum kan iedereen zich over elke mogelijke zaak uitspreken. Bovendien is het spreken over de publieke zaak dankzij de sociale media voor iedereen mogelijk.

En daarom neem ik de vrijheid om ook over politieke thema’s blogposts te publiceren. Ook al vinden sommige van mijn lezers dat ik dat liever niet zou doen.
Maar wees gerust, ik zal me inhouden.

Vraag: wie wil het boek “De menselijke conditie” van Hannah Arendt lezen?
Laat maar weten of je belangstelling hebt. Wie het eerst komt, het eerst maalt.